Violeta Milićević 
Na Delijskom visu u Nišu postoji mesto gde su ratni protivnici pronašli večni mir – Vojničko groblje, na kojem su nakon Prvog svetskog rata sahranjeni engleski, srpski, austrougarski i nemački vojnici. Iako su nekada stajali na suprotnim stranama, danas počivaju jedan pored drugog, a istorija ovog kompleksa, gotovo nepoznata Nišlijama, krije brojne priče o hrabrosti, patnji i ljudskosti.
Svake godine, na Dan primirja, u 11 sati i 11 minuta – tačno u trenutku kada je pre više od jednog veka objavljeno primirje koje je označilo kraj Prvog svetskog rata – predstavnici Grada Niša, Vojske Srbije, policije i Nišavskog upravnog okruga polažu vence na ovom groblju, odajući poštu poginulim herojima.
Englesko vojno groblje u srcu Niša
U sklopu Vojničkog groblja nalazi se i Groblje britanskog Komonvelta, poznato Nišlijama kao “englesko” groblje. U 41 grobu, uglavnom obeleženom imenom i prezimenom, počivaju tri mornara, tri člana mornarske pešadije, 26 vojnika i sedam bolničarki koje su služile u srpskoj vojsci. Većina njih umrla je tokom epidemije influence nakon prestanka neprijateljstava, a sve to beleži i informativna ploča postavljena na ovom delu groblja.
Istoričar Aleksandar Dinčić ističe da je ovo jedno od tri engleska groblja koja su postojala u Kraljevini Jugoslaviji, pored Skoplja i Vrnjačke Banje.
“Srpsko vojničko groblje nastalo je tokom Balkanskih ratova (1912–1913), odmah nakon epidemije kolere, a sahrane su se nastavile tokom Prvog svetskog rata, posebno za ranjenike i žrtve zaraznih bolesti. I u vreme bugarske okupacije, Drugog svetskog rata, pa i nakon njegovog završetka, ovo groblje je služilo kao mesto poslednjeg počinka za oko 3.000 srpskih ratnika i civila”, objašnjava Dinčić.
Saveznici na parceli srpskog groblja
Neposredno pre Prvog svetskog rata, u Nišu je radila britanska sanitetska misija. U avgustu 1914. godine, kolera se ponovo pojavila, a među žrtvama su bili i članovi britanske misije. Srpske vlasti su odlučile da saveznici budu sahranjivani na posebnoj parceli unutar Srpskog vojničkog groblja, čime je nastalo savezničko vojno groblje.
Tokom rata, britanski lekari i medicinske sestre iz organizacije Žene škotskih bolnica pomagali su srpskoj vojsci. Kada je Niš oslobođen 12. oktobra 1918. godine, zavladala je španska groznica, koja je odnela nove živote, uključujući i britanske vojnike. U tu svrhu bila je organizovana i Engleska vojna bolnica u prostorijama Zelene gimnazije.
Simbolika i sećanje
Glavni deo groblja čini visoki betonski krst koji simbolizuje žrtve koje su se borile širom sveta, dok 41 spomen-ploča beleži ime, prezime, jedinicu i godinu smrti svakog sahranjenog.
Tokom Drugog svetskog rata, u zarobljeničkom logoru na Crvenom krstu u Nišu, oko 200 britanskih vojnika dovedeno je iz Grčke. Njihovi životi ugašeni bolešću ili ranama takođe su sahranjeni na Engleskom vojnom groblju, gde možda počiva i devetorica američkih vazduhoplovaca čiji je avion oboren iznad Pasi Poljane 14. aprila 1944. godine.
