Violeta Milićević Skriven u porti Sabornog hrama Silaska Svetog Duha na apostole, Muzej crkvenih starina Eparhije niške čuva najdragocenije svedočanstvo duhovnog i kulturnog života jugoistočne Srbije. Ovaj jedinstveni muzej, otvoren u aprilu 2021. godine nakon višegodišnjih priprema, danas predstavlja pravu riznicu predmeta koji su oblikovali identitet našeg naroda.
Upravnik Muzeja, sveštenik Dalibor Midić, ističe da je osnivanje muzeja imalo jasnu i plemenitu misiju — da se sveti i istorijski značajni predmeti sačuvaju od propadanja, zaborava i rasipanja.
“Crkva je želela da sve te predmete sakupi, sačuva i zaštiti, kako bi i današnje i buduće generacije mogle da upoznaju duhovno i kulturno nasleđe naših krajeva. Muzej crkvenih starina čuva materijalno i kulturno-istorijsko nasledje jugoistočne Srbije i svih onih prostora koji su pripadali Eparhiji niškoj, jednoj od najstarijih crkvenih organizacija u sastavu Srpske pravoslavne crkve”, kaže Midić.
Blago nastalo na našoj zemlji
U muzeju se danas čuva više od 700 eksponata, od kojih mnogi potiču iz različitih istorijskih epoha. Ono što ovu zbirku čini posebnom jeste činjenica da sve što se ovde nalazi — nastalo je upravo na ovom prostoru.
“Za razliku od mnogih svetskih muzeja, gde se izlaže ono što je doneto iz drugih zemalja, sve što se ovde čuva delo je naših predaka”, naglašava upravnik.
Veliki gradovi juga Srbije — Niš, Leskovac, Pirot, Prokuplje i Vranje — vekovima su bili centri duhovnog i kulturnog života. U metosima velikih manastira razvijala se pismenost, čuvala vera i stvarala umetnost.
“Deca su učila slovensku pismenost iz bogoslužbenih knjiga, a upravo te knjige danas predstavljaju deo stalne postavke muzeja”, dodaje Midić.
Najvrednije ikone i knjige
Posebnu celinu čini zbirka ikona. Među njima se ističe ikona Svetog Jovana Krstitelja iz manastira Temska, za koju se veruje da potiče iz 1580. godine.
Tu su i bogoslužbene knjige iz vremena Petra Velikog, kao i venecijansko Jevanđelje iz 1737. godine štampano na grčkom. Muzej poseduje i darove ruske carske porodice Romanov, koje je 1913. godine poslednji ruski car Nikolaj II poklonio niškoj Sabornoj crkvi povodom 1600. godišnjice Milanskog edikta.
Komplet svetih sasuda darovan od strane Nikolaja II i Aleksandre sastoji se od putira, diskosa, zvezdica, koplja, ložica, tri mala diskosa i sasuda za toplu vodu. Svi predmeti su izrađeni od pozlaćenog srebra, ukrašeni rubinima i izdržali su čak i požar u Sabornoj crkvi 2001. godine.
“Na svakom predmetu je upisana posveta na ruskom: ‘Najmilosrdnije je poklonjeno od strane Imperatora i Samodržca Sveruskog Nikolaja II za Sabornu crkvu u g. Nišu u Srbiji u spomen praznovanja 1600 godina od vremena objave od strane imperatora Vizantijskog Konstantina Velikog Milanskog Edikta – 1913. g. S. Petersburg’”, objašnjava Midić.
Ove dragocenosti ne služe samo kao eksponati – oni su deo bogosluženja i podsjećaju na međunarodne veze koje je imala Eparhija niška početkom 20. veka.
Umetničke dragocenosti
U muzeju se nalaze i dela velikih srpskih umetnika. Bakrotisna grafika Paje Jovanovića iz 1897. godine, na kojoj su prikazani motivi crkvenih svetaca, i slika Đorđa Krstića „Smrt kneza Lazara“ koja je izazvala kontroverze u 19. veku, predstavljaju vrhunske umetničke dosege srpskog realizma.
Pored njih, tu su i portret kralja Milana Obrenovića, rad Hristifora Žefarovića i Zaharija Orfelina, kao i stari ikonostasi i predmeti koji su pratili bogosluženja vekovima unazad.
Živa istorija kroz zapise
Muzej ne čuva samo materijalne predmete. U bogoslužbenim knjigama i rukopisima nalaze se zapisi o značajnim istorijskim događajima. Tu su beleške o Niškoj buni iz 1841. godine, o učitelju Tasi, prvom učitelju u Nišu, kao i zapisima o mitropolitima, arhiepiskopima i episkopima koji su stolovali u Eparhiji niškoj.
“Sve što je vredno u prošlosti – zapisivalo se u marginama crkvenih knjiga. Svaki zapis nosi deo naše istorije i identiteta,” objašnjava Midić.
Hodočašća i darovi sa Svete Gore i Jerusalima
Muzej čuva i predmete koje su hodočasnici donosili sa Svete Gore i iz Jerusalima. Ti darovi, često delovi bogoslužbenih setova i ikonostasa, bili su način da se sačuva duhovna veza sa svetim mestima, ali i potvrda kulturne i umetničke razmene koja je postojala kroz vekove.
Stalna postavka za posetioce
Stalna postavka Muzeja crkvenih starina nalazi se na poslednjem spratu Svetosavskog doma, u porti Sabornog hrama u Nišu, gde posetioci svakodnevno mogu da otkriju delić istorije koja je oblikovala duh juga Srbije.
„Muzej je mesto susreta sa prošlošću, ali i mesto gde se istorija prenosi budućim generacijama. Naši posetioci, od školske dece do turista, mogu da vide kako je život i duhovnost našeg naroda oblikovan vekovima“, zaključuje sveštenik Dalibor Midić.
Ovaj tekst deo je projekta „Gradske priče“ koji je sufinansiran sredstvima Grada Niša na drugom Konkursu za sufinansiranje projekata proizvodnje medijskih sadržaja u 2025. godini. Stavovi izneti u podržanom medijskom projektu nužno ne izražavaju stavove organa koji je dodelio sredstva.
